Η δεύτερη Carbon Tierra Biennale ξεκινά στην Πτολεμαΐδα στις 23 Οκτωβρίου, παρουσιάζοντας έργα βιντεοτέχνης, ντοκιμαντέρ, εγκαταστάσεις και επιτελεστικές δράσεις σε χώρους της πόλης με ιδιαίτερη ιστορία και σημασία. Με τίτλο «Ανάσα μέσα στις στάχτες», η Μπιενάλε διερευνά τον τρόπο που η εξορυκτική ιστορία παραμένει παρούσα στον αέρα και στην καθημερινή ζωή, καθώς η περιοχή περνά στη μεταλιγνιτική εποχή.
Διοργανώνεται από την kilowArt platform σε συνεργασία με το CUT Contemporary Fine Arts Lab. Την επιμέλεια, την καλλιτεχνική διεύθυνση και τη διεύθυνση παραγωγής έχει ο Γιώργος Λάζογλου. Συμμετέχουν τριάντα πέντε διεθνείς καλλιτέχνες, των οποίων τα έργα φέρνουν την Πτολεμαΐδα σε διάλογο με άλλες ιστορίες εξόρυξης και βιομηχανικού μετασχηματισμού. Χωρίς να εξισώνει αυτές τις ιστορίες, η συνάντησή τους θέτει ένα κοινό ερώτημα: πώς συνεχίζει κανείς να κατοικεί σε έναν τόπο όταν η βιομηχανία που τον συγκρότησε υποχωρεί, αλλά οι συνέπειές της παραμένουν;
ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ
Ravi Agarwal (Ινδία) · Angela Anderson (Γερμανία / Η.Π.Α.) · Θένια Αντωνιάδου (Ελλάδα) · Κλίτσα Αντωνίου (Κύπρος) · Αγγελική Αυγητίδου (Ελλάδα) · Ursula Biemann (Ελβετία) · Kalle Brolin (Σουηδία) · Krasimira Butseva (Βουλγαρία) · Stefano Cagol (Ιταλία) · Minerva Cuevas (Μεξικό) · Mónica de Miranda (Πορτογαλία / Αγκόλα) · Harun Farocki (Γερμανία) · Ximena Garrido-Lecca (Περού) · David Gumbs (Άγιος Μαρτίνος) · Aziz Hazara (Αφγανιστάν) · Robert Jankuloski (Βόρεια Μακεδονία) · Basim Magdy (Αίγυπτος) · Hassan Meer (Ομάν) · Angela Melitopoulos (Γερμανία / Ελλάδα) · Monika Moteska (Βόρεια Μακεδονία) · Alban Muja (Κόσοβο) · Hira Nabi (Πακιστάν) · Shekine Naidi (Ελλάδα / Ιράν) · Tuan Andrew Nguyen (Βιετνάμ) · Guillaume Paris (Γαλλία) · Dawit L. Petros (Ερυθραία / Καναδάς) · Ghenadie Popescu (Μολδαβία) · Zina Saro-Wiwa (Νιγηρία / Ηνωμένο Βασίλειο) · Kamen Stoyanov (Βουλγαρία) · Slaven Tolj (Κροατία) · Ana Vaz (Βραζιλία) · Cecilia Vicuña (Χιλή) · Αντώνης Βολανάκης (Ελλάδα) · Anica Vučetić (Σερβία) · Ala Younis (Ιορδανία).
Η ΑΝΑΠΝΟΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΤΑΛΙΓΝΙΤΙΚΟ ΤΟΠΙΟ
Για δεκαετίες, τα λιγνιτωρυχεία και η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας διαμόρφωσαν την Πτολεμαΐδα ως ένα από τα σημαντικότερα ενεργειακά κέντρα της χώρας. Σήμερα, η μετάβαση σε ένα διαφορετικό ενεργειακό μέλλον θέτει ερωτήματα για την εργασία, την υγεία, τη μνήμη και τη χρήση των πρώην βιομηχανικών χώρων.
Συνεχίζοντας την έρευνα που άρχισε με την έκθεση Wounded Landscapes (2024), η Carbon Tierra Biennale II μετατοπίζει την προσοχή από τις ορατές πληγές του εξορυκτικού τοπίου σε όσα παραμένουν αθέατα, αλλά εξακολουθούν να δρουν. «Δεν εισπνέουμε μόνο οξυγόνο. Εισπνέουμε σωματίδια, κατάλοιπα και ίχνη διαδικασιών που προηγούνται από εμάς και μας υπερβαίνουν», σημειώνει το επιμελητικό κείμενο. Το τοπίο δεν εκτείνεται μόνο μπροστά στο βλέμμα· με κάθε ανάσα γίνεται μέρος της υλικής ζωής του σώματος.
Η Stacy Alaimo γράφει ότι η «φύση» βρίσκεται «πάντοτε τόσο κοντά όσο το ίδιο μας το δέρμα». Το δέρμα, ωστόσο, δεν είναι ένα απόλυτο όριο μεταξύ των ανθρώπων και του κόσμου: ο αέρας που αναπνέουμε, μαζί με όλα όσα μεταφέρει, εισέρχεται στο σώμα. Με αυτή την έννοια, η ύλη διασχίζει τα όρια του ανθρώπινου σώματος, μεταφέροντας την πολιτική στη βιολογία. Οι αποφάσεις για την εξόρυξη, την εργασία και το περιβάλλον δεν αφήνουν ίχνη μόνο στο έδαφος· επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ζουν και αναπνέουν.
Η Μπιενάλε στρέφεται επίσης στα φυτά, στους μικροοργανισμούς και στους ανθρώπους που επιμένουν να ζουν σε διαταραγμένα περιβάλλοντα. Η επισφάλεια που ενέχει μια τέτοια συνθήκη είναι διαρκής και παρούσα. Όπως γράφει η Anna Tsing, «η επισφάλεια είναι η συνθήκη του να είσαι ευάλωτος στους άλλους». Μέσα σε αυτή την ευαλωτότητα, αναδύονται μορφές ζωής που αναπτύσσουν καινούργιες σχέσεις εξάρτησης και προσαρμογής. Η παρουσία τους, ωστόσο, δεν αποδεικνύει ότι το τοπίο έχει αποκατασταθεί· φανερώνει πως η ζωή συνεχίζεται εκεί όπου η βλάβη παραμένει ενεργή.
Αυτή η βλάβη δεν περιορίζεται σε ένα μεμονωμένο γεγονός ούτε τελειώνει όταν παύει η παραγωγική διαδικασία. Οι αλλαγές στο έδαφος και στους υδροφόρους ορίζοντες, όπως και το κόστος που έχουν επωμιστεί εργάτες και κάτοικοι, εκτείνονται στον χρόνο. Ο Rob Nixon ονομάζει «βραδεία βία» τη βία που συντελείται σταδιακά και μακριά από το βλέμμα. Η ιστορία της εξόρυξης, επομένως, δεν βρίσκεται μόνο σε αρχεία ή στις τομές της γης· εξακολουθεί να διαμορφώνει την καθημερινή ζωή, με συνέπειες που δεν μοιράζονται ισότιμα.
Ούτε η δυνατότητα να επιλέξει κανείς αν θα παραμείνει και θα αναπνέει σε ένα πληγωμένο τοπίο μοιράζεται ισότιμα. Στο On the Universal Right to Breathe, ο Achille Mbembe ζητά να επιστραφεί «το δικαίωμα στην αναπνοή σε όλα τα έμβια όντα». Για τη μεταλιγνιτική Πτολεμαΐδα, το ερώτημα αφορά την ευθύνη για ό,τι απομένει, αλλά και τις συνθήκες υπό τις οποίες μπορεί να συνεχιστεί η ζωή στον τόπο.
Η Πτολεμαΐδα αποτελεί τον πυρήνα της Μπιενάλε, όχι ένα ουδέτερο σκηνικό. Έργα που αναπτύχθηκαν στην περιοχή συναντούν καλλιτεχνικές έρευνες από εξορυκτικούς, παράκτιους, αγροτικούς και μεταβιομηχανικούς τόπους με διαφορετικές ιστορίες. Η συνάντησή τους ανοίγει έναν διάλογο για την πρόσβαση στους πόρους, τη μνήμη της εργασίας, τις μετακινήσεις πληθυσμών και τους τρόπους με τους οποίους οι κάτοικοι αφηγούνται την αλλαγή. Μέσα από εικόνες, αρχεία, ήχους και ζωντανές δράσεις, η καλλιτεχνική έρευνα συνομιλεί με τη γνώση των ανθρώπων που ζουν εδώ και θέτει το μεταλιγνιτικό μέλλον της περιοχής ως ζήτημα δημόσιας συζήτησης και ευθύνης.
Στις 25 Οκτωβρίου, την τελευταία ημέρα του κύριου προγράμματος, θα πραγματοποιηθεί συνέδριο με τη συμμετοχή καλλιτεχνών, ερευνητών και του κοινού, με θέμα τη μετάβαση της περιοχής πέρα από τον λιγνίτη. Η συζήτηση θα εξετάσει την περιβαλλοντική και κοινωνική κληρονομιά της εξόρυξης, τη μνήμη της εργασίας και τις δυνατότητες ζωής στην Πτολεμαΐδα μετά τον άνθρακα.
Οι χώροι, οι ώρες λειτουργίας και το πλήρες πρόγραμμα θα ανακοινωθούν από τα επίσημα κανάλια της Μπιενάλε.
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΕΠΙΣΚΕΠΤΕΣ ΚΑΙ ΤΥΠΟ
Διάρκεια: 23 Οκτωβρίου – 15 Νοεμβρίου 2026
Κύριο πρόγραμμα: 23–25 Οκτωβρίου 2026
Εγκαίνια: 23 Οκτωβρίου 2026
Κινηματογραφικές προβολές: 23–25 Οκτωβρίου 2026
Συνέδριο: 25 Οκτωβρίου 2026
Τοποθεσία: Διάφοροι χώροι στην Πτολεμαΐδα
Instagram: @carbontierrabiennale
Ιστότοπος: kilowartplatform.gr
Επικοινωνία: [email protected] | +30 698 110 4436
ΤΟ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ
Το πρόγραμμα συγκεντρώνει έργα από διαφορετικές γεωγραφίες και καλλιτεχνικές πρακτικές. Οι ενότητες που ακολουθούν αναδεικνύουν ορισμένες από αυτές τις συνδέσεις.
Εξόρυξη, νερό και περιβαλλοντική ευθύνη
Ποιος ωφελείται από την εξόρυξη και ποιος ζει με όσα αφήνει πίσω της; Στο The Silver and the Cross, ο Harun Farocki επανεξετάζει, μέσα από έναν πίνακα, την ιστορία της εξόρυξης αργύρου στο Ποτοσί. Το Contornos της Ximena Garrido-Lecca ακολουθεί το όριο ανάμεσα στο ορυχείο και τον δημόσιο χώρο στο Cerro de Pasco. Στο Olhe Bem as Montanhas, η Ana Vaz αντιπαραβάλλει τοπία της Βραζιλίας και της Γαλλίας, όπου η αφαίρεση και η συσσώρευση ύλης μεταμορφώνουν τα βουνά. Τα τρία έργα εξετάζουν τον τρόπο που η εξόρυξη αναδιαμορφώνει έναν τόπο και πώς οι συνέπειές της διαρκούν πέρα από τον χρόνο της παραγωγής.
Από το έδαφος, η προσοχή μετατοπίζεται στο νερό και στις ακτές. Το Oil Is Not Water του Ravi Agarwal φέρνει το πετρέλαιο και το νερό στην ίδια οπτική συνθήκη, θέτοντας το ζήτημα των κοινών πόρων. Στο Deep Weather, η Ursula Biemann συνδέει την εξόρυξη πετρελαϊκής άμμου στον Καναδά με την κατασκευή αναχωμάτων στο Μπανγκλαντές, αναδεικνύοντας τη σχέση ανάμεσα στην παραγωγή ενέργειας και την κλιματική ευαλωτότητα σε απομακρυσμένους τόπους. Η Minerva Cuevas, στο A Draught of the Blue, παρεμβαίνει σε έναν απειλούμενο κοραλλιογενή ύφαλο και στρέφει την προσοχή στις μορφές ζωής που εξαρτώνται από αυτόν. Στο All That Perishes at the Edge of Land, η Hira Nabi καταγράφει τη διάλυση πλοίων στο Gadani, ανοίγοντας τη συζήτηση για τις επισφαλείς συνθήκες εργασίας στις εγκαταστάσεις αποσυναρμολόγησης πλοίων του Alang και του Chittagong. Μέσα από αυτές τις διαφορετικές διαδρομές, τα έργα συνδέουν το νερό, τις ακτές και την ανθρώπινη εργασία με τις συνέπειες μιας παγκοσμιοποιημένης οικονομίας.
Η ζωή πέρα από τη βιομηχανική εικόνα ενός τόπου
Στο Niger Delta: A Documentary, η Zina Saro-Wiwa παρατηρεί την καθημερινή ζωή στις όχθες ενός ποταμού στο Ogoniland, αφήνοντας να φανεί ό,τι συχνά επισκιάζουν οι εικόνες της πετρελαϊκής εκμετάλλευσης. Το Kon Kon της Cecilia Vicuña συνδέει τις ακτές της Χιλής με την αλιεία, την οικολογική αλλαγή και την προφορική μνήμη. Στο The Sea in Its Thirst Is Trembling, ο Dawit L. Petros φέρνει σε διάλογο μουσικές παραδόσεις της Κούβας και του Κέρατος της Αφρικής στον ποταμό Σαν Χουάν, όπου ο ήχος, το νερό και η αναπνοή μεταφέρουν ιστορίες πέρα από γεωγραφικά όρια. Στο Under the Water, ο Hassan Meer προσεγγίζει το νερό ως στοιχείο από το οποίο εξαρτάται η ζωή και μέσα σε αυτό δοκιμάζονται τα όριά της. Τα έργα αυτά στρέφουν την προσοχή σε μορφές ζωής που επιμένουν σε τόπους βαθιά μεταμορφωμένους από την ανθρώπινη παρέμβαση.
Η ύλη βρίσκεται επίσης σε συνεχή κίνηση στα έργα που ακολουθούν. Στο The Flow of Matter, ο Stefano Cagol καταγράφει τη σκόνη της Σαχάρας καθώς μεταφέρεται από τον άνεμο· στο Bad Anima, ο Guillaume Paris διαταράσσει την επιφάνεια ενός υδάτινου τοπίου. Η Anica Vučetić στρέφεται στη φωτιά και στο φως με το In Praise of Fire, ενώ ο David Gumbs συνδυάζει εικόνα, ρυθμό και ήχο στο Sonic Healing. Στο Anatomy of the Soul, η Monika Moteska φέρνει ένα ανθρώπινο σώμα και ένα πουλί σε εύθραυστη εγγύτητα μέσα στο τοπίο. Μέσα από το νερό, τη σκόνη, τη φωτιά και την επαφή ανάμεσα σε έμβια όντα, αυτή η ενότητα εξετάζει την ενέργεια της ύλης και την ευαλωτότητα των σχέσεων που δημιουργεί.
Αρχεία, εργασία και πόλεις που αλλάζουν
Στο Balkan Mine, η Krasimira Butseva εξετάζει τη μνήμη της καταναγκαστικής εργασίας στη Βουλγαρία, ενώ στο Înapoi la entuziasm, ο Ghenadie Popescu αναδεικνύει τον σωματικό μόχθο και την πρακτική γνώση που απαιτεί η παρασκευή καυσίμου για θέρμανση, συνδέοντας την καθημερινή ανάγκη για επιβίωση με την ιστορία της εργασίας στη σοβιετική εξορυκτική βιομηχανία. Ο Αντώνης Βολανάκης στο Blind Date: Ό,τι δεν είναι Αδρανές φέρνει σε διάλογο έναν αρχαιολόγο και έναν ντόπιο εξερευνητή με αφορμή τα ίχνη εξόρυξης στο πρώην μεταλλείο του Αγίου Σώστη στη Σίφνο, εξετάζοντας νέες συναντήσεις, γνώσεις και αφηγήσεις που παράγονται μέσα από την εξορυκτική κληρονομιά του νησιού. Στο The Town of the People, ο Kamen Stoyanov εξετάζει μια πόλη που οικοδομήθηκε ως σοσιαλιστικό εγχείρημα. Από τα στρατόπεδα και τα ορυχεία έως τις πόλεις και τις υποδομές τους, τα έργα αναζητούν τις ανθρώπινες ιστορίες που εγγράφονται σε χώρους παραγωγής.
Στο Nefertiti, η Ala Younis εξετάζει τον τρόπο που η βιομηχανική φιλοδοξία, η έμφυλη εργασία και η εθνικιστική ιδεολογία εγγράφονται σε καθημερινά αντικείμενα. Το Why Kamza του Alban Muja παρακολουθεί μια πόλη που διαμορφώθηκε από τη μετανάστευση, ενώ η Mónica de Miranda αναζητά αποικιακά ίχνη στα δάση του Σάο Τομέ στο All That Burns Melts into Air. Στο The Boat People, ο Tuan Andrew Nguyen ακολουθεί πέντε παιδιά που συλλέγουν αντικείμενα συνδεδεμένα με ιστορίες πολέμου και εκτοπισμού, κατασκευάζουν ξύλινα αντίγραφά τους και τα καίνε τελετουργικά. Ο Robert Jankuloski, στο Forest of Memories, στρέφεται σε μια τελετουργία που κρατά ζωντανή τη σχέση με τους νεκρούς. Η μνήμη εμφανίζεται εδώ μέσα σε αντικείμενα, τόπους και πράξεις που μεταφέρουν γνώση και αφηγήσεις στις επόμενες γενιές.
Σύνορα, έλεγχος και συλλογική αντίσταση
Στο My Father Looks for an Honest City, ο Basim Magdy εξερευνά τις αντιφάσεις της πόλης και την αναζήτηση ενός διαφορετικού τρόπου να τη φανταστούμε. Στο Eyes in the Sky, ο Aziz Hazara αντιπαραβάλλει την εναέρια στρατιωτική επιτήρηση με το παιχνίδι παιδιών ανάμεσα στα κατάλοιπα του πολέμου, θέτοντας το ερώτημα τι μπορεί να διαφεύγει από μια μακρινή θέαση του τοπίου. Παρότι το Αφγανιστάν και η Πτολεμαΐδα έχουν πολύ διαφορετικές ιστορίες, το έργο αφορά και τους δύο τόπους: τι συμβαίνει στους ανθρώπους που παραμένουν όταν τα συστήματα ελέγχου αποσύρονται, αφήνοντας τα ίχνη τους στο τοπίο;
Στο Three (or more) Ecologies Part I, η Angela Anderson συνδέει την εξόρυξη με φεμινιστικές μορφές συλλογικής ζωής. Η Angela Melitopoulos, στο Crossings, φέρνει σε επαφή τόπους εξόρυξης και ιστορίες εκτοπισμού στην Ελλάδα. Τα έργα αυτά εξετάζουν περιπτώσεις όπου ο έλεγχος της γης και η μετακίνηση των ανθρώπων συναντούν πρακτικές συλλογικής αντίστασης και φροντίδας.
Πτολεμαΐδα, σώματα και ζωντανή παρουσία
Στο States of Exception: Coordinates of Possibility, η Κλίτσα Αντωνίου επιστρέφει σε ένα εγκαταλελειμμένο αεροδρόμιο κοντά στην Πτολεμαΐδα, αναζητώντας δυνατότητες δράσης σε έναν χώρο που έχει χάσει την αρχική του λειτουργία. Η Θένια Αντωνιάδου και η Shekine Naidi εξετάζουν το λιγνιτικό τοπίο της Δυτικής Μακεδονίας στο Terra Nera, φέρνοντας τη σωματική παρουσία σε επαφή με τα ίχνη της εξόρυξης. Στο The Great, έργο που δημιουργήθηκε μέσα από ερευνητική διαδικασία στην Πτολεμαΐδα, ο Kalle Brolin συνδέει την ιστορική μνήμη και τη συλλογική φαντασία με το λιγνιτικό τοπίο. Τα έργα αυτά προσεγγίζουν την περιοχή ως πεδίο όπου το παρελθόν παραμένει ενεργό και οι δυνατότητες του μέλλοντος είναι ακόμη ανοιχτές.
Στο Recipe for Utopia, η Αγγελική Αυγητίδου θέτει το ερώτημα ποιος συμμετέχει στη διαμόρφωση ενός κοινού μέλλοντος και πώς οι επιθυμίες διαφορετικών ανθρώπων μπορούν να συναντηθούν. Στο Nature & Society, ο Slaven Tolj αναμετριέται σωματικά με τη σκιά του, συνδέοντας προσωπικά κειμήλια με ιστορίες βίας.
Στην Πτολεμαΐδα θα πραγματοποιηθούν επίσης δύο ζωντανές περφόρμανς. Το Shifting Grounds της Θένιας Αντωνιάδου στις 23 Οκτωβρίου και μια περφόρμανς του Slaven Tolj στις 24 Οκτωβρίου. Μέσα από τη χειρονομία και τη συνάντηση, οι συμμετοχές αυτές αναδεικνύουν το σώμα ως φορέα μνήμης, συλλογικής δράσης και αλλαγής.
ΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ
Η kilowArt platform ιδρύθηκε στην Πτολεμαΐδα το 2023 και αναπτύσσει πολιτιστικές συνεργασίες και καλλιτεχνική έρευνα γύρω από βιομηχανικές και μεταβιομηχανικές κοινότητες. Καλλιτεχνικός διευθυντής της πλατφόρμας και επιμελητής της Carbon Tierra Biennale είναι ο Γιώργος Λάζογλου.
Το CUT Contemporary Fine Arts Lab ιδρύθηκε το 2019 από την εικαστικό και Καθηγήτρια Κλίτσα Αντωνίου στο Τμήμα Καλών Τεχνών του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου. Υποστηρίζει τη διεπιστημονική έρευνα και τη σύγχρονη καλλιτεχνική πρακτική.
ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΗΓΕΣ:
Τα σύντομα παραθέματα των Alaimo, Nixon, Tsing και Mbembe αποδίδονται εδώ στα ελληνικά από τα αγγλικά πρωτότυπα: Alaimo, «Trans-Corporeal Feminisms and the Ethical Space of Nature» (2008)· Nixon, Slow Violence and the Environmentalism of the Poor (2011), εισαγωγή· Tsing, The Mushroom at the End of the World (2015), κεφ. 1· Mbembe, «On the Universal Right to Breathe» (2020).
Με την οικονομική υποστήριξη και υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδας
