Η υδροκίνηση στο Βελβεντό εκτιμάται πως έχει μακρινό παρελθόν. Η μεγάλης ιστορικής και λαογραφικής αξίας ρωμαϊκή μυλόπετρα που είναι εκτεθειμένη στον αυλόγυρο της κεντρικής εκκλησίας μαρτυρεί την ύπαρξη αρχαίου βιτρουβιανού νερόμυλου στην περιοχή μας. Τα υπολείμματα νερόμυλου (ζουριό) στην περιοχή της Γριτσάνης βεβαιώνουν τη λειτουργία νερόμυλου πριν το 1600 μ.Χ. Επί πλέον τα μπατάνια που λειτουργούσαν στο Βελβεντό από πολύ παλιά ήταν 3 και το 1930 λειτούργησε και τέταρτο. Αυτά ήταν και τα μοναδικά στο νομό Κοζάνης, γεγονός που χαρακτήριζε τους μπαταντζήδες του Βελβεντού τους πιο γνώστες και έμπειρους ολόκληρης της περιοχής Κοζάνης. Αργότερα στο χωριό Χρώμιο λειτούργησε ένα που εξυπηρετούσε τους κάτοικους της περιοχής. Η νερόμυλοι στο Βελβεντό αναφέρονται και στις ταξιδιωτικές σημειώσεις του Γάλλου Πουκεβίλ από ο ταξίδι του στην Ελλάδα το 1824. Ο Πουκεβίλ αναφέρει πως βρήκε τρεις μύλους (λινέλαιο, βαμβάκι, σουσάμι) και πολλούς νερόμυλους μέσα στο χωριό. Το πλούσιο υδάτινο στοιχείο από τα Πιέρια έδωσε τη δυνατότητα να δημιουργηθούν τουλάχιστον τρία ή τέσσερα μυλοτόπια (Λάφιστα, Ξηρόλακα, Βρωμόβρυση, Γριτσιανίσιος), όπου αναπτύχθηκαν και λειτούργησαν περισσότεροι από σαράντα νερόμυλοι, νεροτριβές (ντριστέλες) και μπατάνια (μαντάνια). Αυτές τις πληροφορίες δίνει ο Αντώνιος Ζανδές στις σημειώσεις του. Να σημειώσουμε ότι στο βάθος του φαραγγιού Λάφιστα λειτουργούσαν τουλάχιστον δυο νερόμυλοι, ερείπια ων οποίων υπάρχουν και στο Παλιογράτσανο άλλοι τρεις. Αυτά τα στοιχεία επιβεβαιώθηκαν και εμπλουτίστηκαν από εργασία που έγινε με μαθητές του Γυμνασίου μας (Βαΐτσα Βλάχου, Κωνσταντίνος Σαμαράς) και από το εκπαιδευτικό περιβαλλοντικό πρόγραμμα «Παραδοσιακή Υδροκίνηση» του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Βελβεντού. Τα στοιχεία επιβεβαιώνονται από την έρευνα σχετικά με την υδροκίνηση στη βόρεια Ελλάδα που έγινε από το Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας Θράκης (Σκαμπάλης Ζήσης).
Η υδροκίνηση στο Βελβεντό αποτελεί σημαντικό λαογραφικό και πολιτισμικό κεφάλαιο και συνέβαλλε για πολλά χρόνια στην οικονομία του τόπου. Στα δυο μυλοτόπια, που σχεδόν ερείπια από τους νερόμυλους έχουν μείνει (Λάφιστα και Ξηρόλακκας), από μόνα τους αποτελούν ένα ανοιχτό «μουσείο» ή «πάρκο» ή ακόμα και «διαδρομή» υδροκίνησης. Ο Δήμος μέχρι το 2010 κατάφερε να διασώσει δυο από τους νερόμυλους (Κοσμά και Μπαλλού). Ιδιαίτερα ο Δημοτικός πλέον νερόμυλος Μπαλλού, που είναι επισκέψιμος και εκεί γίνονται τα προγράμματα του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.
Προσωπικά εκτιμώ ότι η προσεκτική προβολή και ανάδειξη αυτού του λαογραφικού πλέον στοιχείου του τόπου μας, εκτός από τη διάσωση της Πολιτιστικής μας κληρονομιάς, τη βιωματική μάθηση, την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, μπορεί να γίνει χρήσιμο «εργαλείο» στην συνολική προσπάθεια δημιουργίας προϋποθέσεων βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης (ή προτιμότερο τόνωσης και αύξησης της επισκεψιμότητας) του Βελβεντού. Στο παρελθόν έχουν δημοσιευτεί σχετικές με την αξιοποίηση και ανάδειξη της Υδροκίνησης στο Βελβεντό προτάσεις (Κωνσταντίνος Σαμαράς), όσο και από το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Βελβεντού. Αυτό το λαογραφικό απόθεμα του Βελβεντού που δίνει και σημαντικές πληροφορίες για την ιστορία αυτού του τόπου, κίνησε το ενδιαφέρον φορέων εθνικής εμβέλειας (Εθνολογικό Λαογραφικό Μουσείο, Πανεπιστήμια κα), για μελέτη και πολλές φορές με διαμόρφωση προτάσεων αξιοποίησης προς όφελος και της τοπικής κοινωνίας.
Οι Ελένη Ζηκοπούλου και Άννα Λινάρδου, δύο νέες αρχιτέκτονες μηχανικοί και απόφοιτες του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, στρέφουν το ερευνητικό τους ενδιαφέρον στην ιστορική κωμόπολη του Βελβεντού. Στο πλαίσιο της ερευνητικής και διπλωματικής και τους εργασίας, επιχειρούν μια εις βάθος διερεύνηση της υδροκίνησης και της λειτουργίας των παραδοσιακών νερόμυλων της περιοχής, αναδεικνύοντας τη στενή σχέση του νερού με την τοπική παραγωγή, την καθημερινή ζωή και την αρχιτεκτονική κληρονομιά του τόπου. Μέσα από την έρευνά τους, επιδιώκουν όχι μόνο να καταγράψουν και να τεκμηριώσουν ένα σημαντικό κομμάτι της λαϊκής τεχνογνωσίας, αλλά και να φωτίσουν τη διαχρονική αξία των υδροκίνητων εγκαταστάσεων ως στοιχείων αρχιτεκτονικής, πολιτισμού και βιώσιμης διαχείρισης των φυσικών πόρων.
Η ερευνητική τους εργασία “Δρόμοι του νερού στο Βελβεντό Κοζάνης: Παραδοσιακά υδροκίνητα εργαστήρια κατά μήκος ρεμάτων και η ανάδειξή τους ως οικομουσείο”, υπό την επίβλεψη της καθηγήτριας Βασιλικής Κυριάκου αφορά στα παραδοσιακά υδροκίνητα εργαστήρια και εστιάζει στην περίπτωση των νερόμυλων του Βελβεντού Κοζάνης, το οποίο αποτέλεσε σημαντικό κέντρο υδροκίνησης κατά τον 19ο και 20ο αιώνα, καθώς εκεί λειτουργούσαν πάνω από 40 υδροκίνητα εργαστήρια. Αρχικά, οι νερόμυλοι και τα υπόλοιπα εργαστήρια εξετάστηκαν τόσο στην κοινωνική όσο και αρχιτεκτονική τους διάσταση. Αναλύθηκαν τα δομικά μέρη, οι τυπολογίες, και οι μηχανισμοί λειτουργίας του εκάστοτε εργαστηρίου, σε συνάρτηση των κοινωνικών συνθηκών της εποχής. Ειδικότερα, έγινε αναφορά στα περιβαλλοντικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά που οδήγησαν στην ακμή της υδροκίνησης στην περιοχή του Βελβεντου. Ακόμη, πραγματοποιήθηκε σύγκριση μεταξύ των αρχιτεκτονικών γνωρισμάτων των παραδοσιακών νερόμυλων με την αρχιτεκτονική του οικισμού. Παράλληλα, μελετήθηκαν οι νερόμυλοι που σώζονται και εξετάζονται οι δυνατότητες αξιοποίησης και ανάδειξης τους στο σήμερα.
Στα πλαίσια της έρευνας καταγράφηκαν οι τοποθεσίες όλων των αρχικών εργαστηρίων, έγινε διερεύνηση και τεκμηριώθηκε η σημερινή κατάσταση όλων όσων έχουν διασωθεί. Από αυτή την τεκμηρίωση, προέκυψε το συμπέρασμα ότι η πλειοψηφία των κατασκευών δεν έχουν διατηρηθεί σε καλή κατάσταση, με αποτέλεσμα, να απαιτούνται επεμβάσεις αποκατάστασης. Γι’αυτό το λόγο, γεννήθηκε η ανάγκη για περαιτέρω ανάλυση υλοποιημένων παραδειγμάτων υδροκίνητων εργαστηρίων, στα οποία έχει γίνει αποκατάσταση, επανάχρηση και έχουν αναδειχθεί ως σημεία πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Σε αυτή τη διερεύνηση επισημάνθηκαν τα προβλήματα που προκύπτουν κατά τη συντήρηση αυτών των εγκαταστάσεων και εντοπίζονται εστιασμένες επιλύσεις για καθένα δομικό μέρος.
Άλλα ζητήματα που διερευνήθηκαν ήταν το ενδεχόμενο αξιοποίησης του τρεχούμενου νερού, ως εναλλακτική πηγή ενέργειας για την ηλεκτροδότησή τους μετά την αποκατάσταση και η αξιοποίηση του ηλίου για ηλεκτρισμό, θέρμανση και ψύξη των εγκαταστάσεων με σκοπό να δοθεί έμφαση στη διάσταση της βιωσιμότητας και να επιτευχθεί η ενεργειακή αυτονομία τους.
Τέλος, προτάθηκε η δημιουργία ενός οικομουσείου στην περιοχή του Βελβεντού, και διερευνήθηκαν τα χρηματοδοτικά προγράμματα που προσφέρει η Ευρωπαϊκή Ένωση για τη στήριξη αυτού του εγχειρήματος. Πιο συγκεκριμένα:
Πρόγραμμα 1: Ταμείο Συνοχής (ΤΣ) και Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) (συμπεριλαμβανομένου του Interreg) (2021-2027)
Πρόγραμμα 2: Πρόγραμμα για το Περιβάλλον και τη Δράση για το Κλίμα (LIFE)
Πρόγραμμα 3: Δημιουργική Ευρώπη (2021-2027)
Πρόγραμμα 4: Συνδέοντας την Ευρώπη (ΜΣΕ)
Πρόγραμμα 5: Κοινή γεωργική πολιτική
Πρόγραμμα 6: Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους (NEB)
Η διπλωματική εργασία σχεδιασμού “Στα χνάρια του νερού: αναβίωση συγκροτήματος νερόμυλων στο Βελβεντό Κοζάνης”, με επιβλέπουσα την αναπληρώτρια καθηγήτρια Μαρία Δούση αποσκοπεί στη μελέτη αποκατάστασης ενός συγκροτήματος τριών νερόμυλων στην κωμόπολη του Βελβεντού Κοζάνης. Σκοπό της μελέτης αποτελεί η αποτύπωση, η αποκατάσταση και η επανάχρηση των τριών κτισμάτων, με στόχο τη δυναμική επανένταξή τους στην κοινωνία του Βελβεντού, καθώς και η σύνδεσή τους με το κέντρο της κωμόπολης μέσω μιας περιπατητικής διαδρομής που ενσωματώνει και ποδηλατόδρομο. Με αυτό τον τρόπο, στη διαδρομή που ακολουθεί την πορεία του νερού, εντοπίζονται σαν επεισόδια οι τρεις νερόμυλοι, οδηγώντας τον επισκέπτη σε ένα αφήγημα που συνδυάζει την ιστορία του τόπου, την παράδοση και τον πολιτισμό με τη σύγχρονη ζωή.
Το νερό αποκτά μία διαφορετική λειτουργία σε κάθε νερόμυλο που συναντά: στον ψηλότερο, σε συνέχεια της παράδοσης, το νερό κινεί τον μηχανισμό άλεσης, στον μεσαίο, φέρνοντας την υδροκίνηση στο σήμερα, καλύπτει ενεργειακά το κτίριο μέσω σύγχρονου υδροκίνητου μηχανισμού και στον τελευταίο, ο οποίος με την επανάχρηση του προάγει τη πολιτιστική πτυχή του τόπου, συγκεντρώνεται σε δεξαμενή, από την οποία τελικά το νερό διοχετεύεται στις γύρω καλλιέργειες. Σε ορισμένα τμήματα της διαδρομής, το νερό βρίσκεται σε αυλάκι στο έδαφος, ενώ σε άλλα υπογειοποιείται, δημιουργώντας έτσι ένα οπτικό και σημασιολογικό παιχνίδι, καθοδηγώντας όμως την πορεία και τις στάσεις του περιπατητή.
Τα κτίσματα των τριών νερόμυλων εντοπίζονται στα όρια του οικισμού και βρίσκονται σε σειρά κατά μήκος του ρέματος του Ξηρόλακκα, σε κοντινές μεταξύ τους αποστάσεις, πάνω σε επικλινές έδαφος. Πλέον, οι νερόμυλοι δεν βρίσκονται σε λειτουργία και παραμένουν αναξιοποίητοι. Η υφιστάμενη κατάσταση του κάθε νερόμυλου είναι διαφορετική και κλιμακώνεται από ερείπιο μέχρι μερικώς αποκατεστημένος.
Ο νερόμυλος του Κοσμά
Ο νερόμυλος του Κοσμά, ο οποίος βρίσκεται στα όρια του οικισμού του Βελβεντού, ανήκει στην τυπολογία του ισόγειου μονόχωρου νερόμυλου με ορθογωνική κάτοψη και χαμηλό ύψος. Η τοιχοποιία δομείται από λασπόχτιστη αργολιθοδομή, ενώ ταυτόχρονα εντοπίζονται σειρές ξυλοδεσιών. Η στέγη του είναι τετρακλινής και καλυμμένη με ρωμαϊκά κεραμίδια. Η είσοδος του νερού πραγματοποιούνταν από τα ανατολικά και μάλιστα διασώζεται μεγάλο τμήμα του ξηρολιθόκτιστου νεραύλακα καθώς και το τοξωτό άνοιγμα εισόδου και εξόδου του νερού χαμηλά στην τοιχοποιία και στο έδαφος. Αναφορικά με την παθολογία, σημειώνεται τμηματική κατάρρευση του νεραύλακα καθώς και απώλεια της ξύλινης καρούτας που συνέδεε τον νεραύλακα με το ζουριό. Στο εσωτερικό του νερόμυλου, διασώζεται ο αρχικός αλεστικός και κινητικός μηχανισμός, ο οποίος παρουσιάζει φθορές. Τέλος, εντοπίζεται τζάκι το οποίο όμως έχει καταρρεύσει.
Το κτίσμα είχε αποκατασταθεί μερικώς πριν από λίγα χρόνια, ωστόσο με ασύμβατες επεμβάσεις. Επομένως, κατά την πρόταση αποκατάστασης, κρίνεται απαραίτητος ο καθαρισμός της λιθοδομής και η αφαίρεση της αρμολόγησης, η οποία στη συνέχεια θα αντικατασταθεί με νέα πιο βαθιά αρμολόγηση, με κονίαμα συμβατό της τοιχοποιίας. Επιπρόσθετα, προτείνεται η αντικατάσταση των ρωμαϊκών κεραμιδιών της μετασκευής με βυζαντινά κεραμίδια. Για την επανάχρηση του κτιρίου γίνεται αποκατάσταση και επανάχρηση του αλεστικού και κινητικού μηχανισμού αξιοποιώντας τα ξύλινα στοιχεία που βρίσκονται σε καλή κατάσταση και μπορούν να συντηρηθούν. Στο εσωτερικό του μύλου, το τζάκι ανακατασκευάζεται με βάση το αρχικό, ενώ η καρούτα κατασκευάζεται εκ νέου. Τέλος, ο νεραύλακας θα πρέπει τμηματικά και όπου κρίνεται αναγκαίο να συμπληρωθεί, ενώ εντοπίζονται και ίχνη ανάπτυξης βλάστησης στις πλευρικές επιφάνειές του, τα οποία πρέπει να καθαριστούν.
Διαγραμματική απεικόνιση πρότασης αποκατάστασης του νερόμυλου του Κοσμά και του υπαίθριου χώρου
Πρόταση επανάχρησης του νερόμυλου του Κοσμά
Ο νερόμυλος του Κοσμά επαναλειτουργεί ως εργαστήριο του ψωμιού, συμβολίζοντας έτσι τη συνέχεια της παράδοσης. Εκεί, οι κάτοικοι του Βελβεντού και οι επισκέπτες έχουν την δυνατότητα να αλέσουν και να φτιάξουν το δικό τους ψωμί. Στο εσωτερικό του, οπού επαναλειτουργεί ο μηχανισμός τοποθετούνται χώροι για το ζύμωμα του ψωμιού, καθώς και χώροι ξεκούρασης κοντά στο τζάκι που έχει αποκατασταθεί. Στον υπαίθριο χώρο, γύρω από το κτίσμα τοποθετείται νέο στέγαστρο, φτιαγμένο από πέτρα και προ οξειδωμένο χαλκό, κάτω από το οποίο αρθρώνονται τρεις παραδοσιακοί πέτρινοι φούρνοι που ολοκληρώνουν την παραγωγή του ψωμιού. Παράλληλα, κάτω από το στέγαστρο τοποθετούνται καθιστικά και τραπέζια. Ο κεντρικός υπαίθριος χώρος πλακοστρώνεται, δημιουργώντας μια πλατεία που ενωποιεί το νερόμυλο με τις νέες προσθήκες, την εκκλησία και το χαρακτηριστικό κεντρικό πλατάνι που προϋπάρχει κεντρικά του υπαίθριου χώρου.
Τρισδιάστατη άποψη του υπαίθριου χώρου του νερόμυλου του Κοσμά μετά την αποκατάσταση
Ο νερόμυλος του Κλασσή – Σαμαρά
Σε πολύ κοντινή απόσταση από τον νερόμυλο του Κοσμά, εντοπίζεται ο δεύτερος στη σειρά νερόμυλος, ο νερόμυλος του Σαμαρά, ο οποίος ανήκει στην ίδια τυπολογία. Το κτίσμα έχει καταρρεύσει πλήρως διατηρώντας μόνο σημειακά τμήματα της περιμετρικής του τοιχοποιίας. Συμπληρωματικά, βόρεια του κτιρίου εντοπίζεται παρακείμενη πέτρινη αποθήκη στην οποία έχει γίνει ασύμβατη επέμβαση με τσιμεντόλιθους.
Κατά τη μελέτη αποκατάστασης του νερόμυλου Σαμαρά συντηρούνται τα ερείπια του κτίσματος και καθαρίζεται η ανάπτυξη βλάστησης στον εσωτερικό χώρο που αυτά οριοθετούν. Τέλος, στα πλαίσια της επανάχρησης αφαιρούνται οι ασύμβατες επεμβάσεις της αποθήκης, αφήνοντας μόνο την αρχική πέτρινη τοιχοποιία.
Διαγραμματική απεικόνιση πρότασης αποκατάστασης του νερόμυλου του Σαμαρά και του υπαίθριου χώρου
Πρόταση επανάχρησης του νερόμυλου του Σαμαρά
Για την επανάχρηση τους, προστίθενται δύο νέα κτίρια που λειτουργούν ως γραμματεία-χώρο αναμονής για τους επισκέπτες που περιμένουν να φτιάξουν ψωμί στο εργαστήριο του ψωμιού στο μύλο του Κοσμά και ως χώρο ενημέρωσης για την ιστορία των νερόμυλων και χώρο προβολών. Οι νέες κτιριακές προσθήκες είναι παρόμοιας σχεδιαστικής λογικής και αναδύονται εσωτερικά των περιγραμμάτων των υφιστάμενων κτιρίων. Στην αποθήκη, η προσθήκη εγκιβωτίζεται στο εσωτερικό της τοιχοποιίας, ενώ το κτίριο εσωτερικά του νερόμυλου διαπερνά από το νοητό όριο της περιμετρικής τοιχοποιίας του νερόμυλου προς τα νοτιοανατολικά. Τα δύο νέα κτίρια, με μεταλλικό σκελετό, κάλυψη με δίρριχτη στέγη από κορτέν και διάτρητα πάνελ όψεως από κορτέν, εξυπηρετούν χρήσεις βοηθητικές στην επαναλειτουργία του νερόμυλου του Κοσμά. Το νερό, παίζει καταλυτικό ρόλο, καθώς σε αυτό προσαρμόζεται μηχανισμός που αξιοποιεί τη φυσική ροή του και καλύπτει ενεργειακά το συγκρότημα των δύο κτιρίων. Το νερό συγκεντρώνεται σε μια μικρή δεξαμενή εσωτερικά του νερόμυλου και από εκεί μέσω ενός υπέργειου αυλακιού, ακολουθώντας τη διαδρομή φτάνει στον τρίτο και τελευταίο νερόμυλο.
Τρισδιάστατη άποψη του υπαίθριου χώρου του νερόμυλου του Σαμαρά μετά την αποκατάσταση
Ο νερόμυλος Φάμπρικα
Το τέλος της υδάτινης αυτής διαδρομής σηματοδοτεί ο νερόμυλος Φάμπρικα, ο οποίος εντοπίζεται εντός του οικισμού του Βελβεντού. Αποτελεί τον μοναδικό νερόμυλο του Βελβεντού που εντάσσεται στην τυπολογία του διώροφου νερόμυλου με κατοικία μυλωνά στον όροφο. Οι τοίχοι έχουν κατασκευαστεί από λασπόχτιστη αργολιθοδομή και το κτίσμα εμφανίζει 2 εισόδους και πολλαπλά παράθυρα, κυρίως στον όροφο. Στην νότια πλευρά του ορόφου υπήρχε εξώστης, ο οποίος έχει καταρρεύσει, όπως και η στέγη του κτίσματος. Αξίζει να σημειωθεί πως η βορειοδυτική όψη (πρόσοψη) είναι επιχρισμένη με την τεχνική “σοβάς με μάτια”. Από το εσωτερικό επίσης δεν σώζονται αρκετά στοιχεία για να είναι ορατή η διάταξη των χώρων. Στο βόρειο τμήμα του κτίσματος, στο επίπεδο του ισογείου εντοπίζονται ίχνη από τις δύο κλειστές πλέον θυρίδες από τις οποίες εισέρχονταν οι κεκλημένοι αγωγοί του νερού. Τέλος, στην περιοχή δεν εντοπίζεται κανένα άλλο μέρος των υποδομών διοχέτευσης του νερού, όπως για παράδειγμα ο νεραύλακας.
Κατά την αποκατάσταση προτείνεται ενίσχυση των θεμελίων με περιμετρική θεμελίωση με πέδιλο σκυροδέματος. Για την αντιμετώπιση της ανερχόμενης υγρασίας κατασκευάζεται περιμετρικό ντρενάζ. Η τοιχοποιία καθαρίζεται και στη συνέχεια αρμολογείται και συμπληρώνεται σημειακά όπου είναι απαραίτητο. Για στατικούς λόγους, στην τοιχοποιία εφαρμόζονται ενέματα. Ακόμη, ανασχεδιάζεται η νότια όψη στο σημείο κατάρρευσης του εξώστη και ανασχεδιάζονται και τα φθαρμένα ξύλινα κουφώματα με βάση τα αρχικά. Τέλος, γίνεται εκ νέου κατασκευή τετρακλινούς αυτοφερόμενης στέγης με βυζαντινά κεραμίδια.
Διαγραμματική απεικόνιση πρότασης αποκατάστασης του νερόμυλου Φάμπρικα και του υπαίθριου χώρου
Πρόταση επανάχρησης του νερόμυλου του Φάμπρικα
Το κτίριο επαναλειτουργεί ως καλλιτεχνικός χώρος, ο οποίος στεγάζει ημιμόνιμες εκθέσεις και χώρο για εργαστήρια ζωγραφικής. Οι εκθέσεις θα περιλαμβάνουν τις δημιουργίες των μαθητών των εργαστηρίων, αλλά και των υπόλοιπων κατοίκων του Βελβεντού, καθώς πρόκειται για έναν τόπο με έντονη πολιτισμική δράση.
Ο νερόμυλος είναι τοποθετημένος νοτιοανατολικά ενός μεγάλου σε έκταση αναξιοποιητου οικοπέδου. Ο χώρος αυτός σχεδιάζεται με τρεις ορισμένες προσβάσεις, χωρίς ωστόσο να απαγορεύει την πρόσβαση από άλλα σημεία, και χωρίζεται σε δύο επίπεδα κίνησης τα οποία ενώνονται με σκάλες, ράμπες και πρανή. Στο ψηλότερο επίπεδο, το οποίο βρίσκεται στην στάθμη του κτιρίου εντοπίζεται η κύρια διαδρομή πρόσβασης στο κτίριο ενδιαφέροντας από τον χώρο στάθμευσης και από την επέκταση του πεζόδρομου του οικισμού, στην οποία έχουν τοποθετηθεί πάνελ για την υποδοχή υπαίθριων εκθέσεων. Ακόμη, οι 2 δευτερεύουσες διαδρομές σε συνδυασμό με την κύρια, αν και “σβήνουν” η μία μέσα στην άλλη, δημιουργούν ένα πλέγμα σαφώς ορισμένων χώρων με φυσικό έδαφος, οι οποίοι αξιοποιούνται για εργαστηρια ζωγραφικής, δραστηριότητες και φυτεύσεις. Η κύρια διαδρομή κατασκευάζεται από χυτό υλικό, ενώ οι δευτερεύουσες είναι πλακόστρωτες, και ξεχωρίζουν λόγω των διαφορετικών μεγεθών και σχημάτων των πετρών που τις σχηματίζουν. Στο χαμηλότερο επίπεδο, το οποίο είναι υποβαθμισμένο κατά τέσσερα μέτρα, γίνεται η εκτόνωση της ροής του νερού, που έχει πρώτα διασχίσει τους προηγούμενους δύο νερόμυλους, και έτσι σηματοδοτείται και τέλος της υδάτινης αυτής διαδρομής. Το φυσικό έδαφος χάνεται και εκτονώνεται στο στοιχείο του νερού, το οποίο στη συνέχεια, αξιοποιείται για το πότισμα των γειτονικών καλλιεργειών δημιουργώντας έτσι μία συνεχόμενη κυκλική ροή. Παράλληλα, στο επίπεδο αυτό, συναντάται ένα υπόσκαφο καφέ, ένας υπαίθριος χώρος εκδηλώσεων 150 θέσεων και υπαίθριοι χώροι δραστηριοτήτων. Τέλος οι προτεινόμενες φυτεύσεις του περιβάλλοντα χώρου ενσωματώνονται στο αφήγημα της πορείας του νερού, προσφέροντας στον επισκέπτη μία ολοκληρωμένη αισθητηριακή εμπειρία, χρωμάτων, οσμών και ακουσμάτων. Οι φυτεύσεις που επιλέχθηκαν ακολουθούν την επικρατέστερη βλάστηση της περιοχής και περιλαμβάνουν ροδακινιές κατά μήκος της κύριας διαδρομής, κερασιές στον χώρο του καφέ και μηλιές στους υπόλοιπους χώρους.
Μακέτες πρότασης (επάνω): Μακέτα συνολικής πρότασης συγκροτήματος τριών νερόμυλων (αριστερά), μακέτα πρότασης για το νερόμυλο του Κοσμά (δεξιά)
Μακέτες πρότασης (κάτω): Μακέτα πρότασης για το νερόμυλο του Σαμαρά (αριστερά), μακέτα πρότασης για το νερόμυλο του Φάμπρικα (δεξιά)
