Ο Αλιούς Μπέης* ήταν ένας Τουρκαλβανός αξιωματούχος (εκατόνταρχος) ο οποίος έζησε στα μέρη μας κατά τα τέλη του 18ου, πριν την απελευθέρωση της Μακεδονίας από τον τούρκικο ζυγό και κατείχε το μεγαλύτερο μέρος της εύφορης γης, των νερόμυλων, των δασικών εκτάσεων και γενικά της περιουσίας του τόπου μας. Μέσα στα μέρη που ήταν στην δικαιοδοσία του ήταν και το χωριό μας που τότε ονομαζόταν Γκόμπλιτσα. Ο Αλιούς Μπέης κατοικούσε μόνιμα στην Νεάπολη Βοϊου (Λειψίτσα) επειδή ήταν έδρα μεγάλης στρατιωτικής μονάδας. Οι υποχρεώσεις του, τα κτήματα, οι εισπράξεις των φόρων, ο έλεγχος της περιοχής κ.α. όμως τον ανάγκαζαν να επισκέπτεται την περιοχή μας και να μένει για κάποιο χρονικό διάστημα. Γι΄ αυτό τον λόγο αποφάσισε να χτίσει ένα οίκημα ως βάση και κατοικία για να διαμένει όταν υπήρχε ανάγκη. Επέλεξε να το χτίσει στην Γκόμπλιτσα που ήταν κεφαλοχώρι και βρισκόταν κοντά στην Κόζιανη και κοντά στις Βάντσες.
Μετά τον θάνατο του τα τρία παιδιά του, ο Χασάν Σουκρή, ο Φεφάτ Μπέης και ο Βελή Αχμέτ νιώθοντας πως το τέλος της τουρκικής κυριαρχίας τέλειωνε και πως πλησίαζε ο καιρός που τα μέρη της Μακεδονίας θα γινόταν ελληνικά ήρθαν στην Γκόμπλιτσα και πούλησαν όλη την περιουσία τους στους Έλληνες. Υπήρξαν Γκομπλιτσιώτες που αγοράσαν χωράφια με τις οικονομίες τους, τα περισσότερα και τα καλύτερα όμως τα αγόρασαν δυο Κοζανίτες, οι οποίοι είχαν και την οικονομική ευχέρεια. Οι δυο μεγαλοτσιφλικάδες υπήρξαν και δήμαρχοι κατά την περίοδο της Οθωμανικής κατοχής και είχαν συνεργασία με τις τουρκικές αρχές. Ο πρώτος ήταν ο Νικόλαος Ρώμπαπας και ο δεύτερος ήταν ο Γεώργιος Γκορτσούλης. Αυτήν η αγοραπωλησία έγινε πριν το 1886 επειδή υπάρχει η μαρτυρία του Νικολάου Σχινά που επισκέφτηκε τα μέρη μας και έκανε καταγραφή αναφέροντας: «η Γκόμπλιτσα …..μέρος του χωριού ανήκει τοις εκ Κοζάνης αδερφοίς Ρωμπαμπα και τω Γεωργίω Γκορτσούλη*»
Ο Ρώμπαπας ξαναπούλησε την περιουσία που είχε αγοράσει από τα παιδιά του Μπέη σε χωριανούς και κυρίως στον γιο του Γκορτσούλη τον Στεφούλη(Στέφανο)και έφυγε από τον τόπο μας. Ο Στέφανος Γ. Γκορτσούλης εκμεταλλευόταν τα χωράφια, τα αμπέλια, τους νερόμυλους, τις δασικές εκτάσεις, τα ζώα και καρπωνότανε τα κέρδη τους. Ήταν ο μεγαλύτερος καλλιεργητής κρόκου και αμπελιών στην περιοχή και έδινε δουλειά σε πολλούς κάτοικους του χωριού. Φυσικά αγόρασε και το κονάκι του Μπέη που άλλαξε όνομα και από το κονάκι του Μπέη έμεινε στην ιστορία ως το «Κονάκι του Γκορτσούλη».
Το οίκημα είχε χτιστεί στο κέντρο ενός οικοπέδου περίπου τριών στρεμμάτων, απέναντι από τον παλιό ναό του Αγίου Νικολάου, συνόρευε από τον νότο με το σπίτι του Βερδέγκα, ανατολικά με των Νταλανικαίων και δυτικά με τον δρόμο για την Βάντσα.*
Το κονάκι ξεχώριζε από τα απλά και φτωχικά σπίτια του χωριού με την μεγαλοπρέπεια και την αρχιτεκτονική του. Ήταν ένα μεγάλο διώροφο κτήριο με μικρά παράθυρα αλλά με ένα εντυπωσιακό «σαχνισί» που επέτρεπε στους ανθρώπους να έχουν πανοραμική θέα στην είσοδο του σπιτιού και στον χώρο της αυλής καθώς και στο κέντρο του χωριού επειδή βρισκόταν ψηλά στον δεύτερο όροφο. Το «σαχνισί» στολιζόταν με χοντρά ξύλινα δοκάρια και είχε ξύλινα μεγάλα παράθυρα στολισμένα με άσπρες πλεχτές κουρτίνες.
(Το «σαχνισί» είναι ένα κλειστό μπαλκόνι με παράθυρα τριγύρω σε όλες τις πλευρές που αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά της μακεδονικής αρχιτεκτονικής, έδινε ορατότητα, άνεση, εξαερισμό στο σπίτι και συνήθως εκεί υποδέχονταν τους εκλεκτούς καλεσμένους.*)
Ο Γιώργος Μαρκόπουλος αναφέρει στην σελίδα 241 του χειρόγραφου βιβλίου του: «Το κονάκι είχε μικρά παράθυρα προς το βορρά και εκείνο που το έκανε αξιοπρόσεκτο ήταν ότι στην μέση της σκεπής του διώροφου αυτού σπιτιού ήταν χτισμένο ένα δωμάτιο που προεξείχε ίσια με τρία μέτρα, με διαστάσεις περίπου 4χ4 με μεγάλα παράθυρα σε όλες τις πλευρές». Ο Καλύβας Σπυρίδων συμπληρώνει : « το κονάκι είχε μια ξύλινη εσωτερική σκάλα που οδηγούσε στον χώρο υποδοχής των επισκεπτών που ήταν ευρύχωρος και φωτεινός σε κυκλικό σχήμα με ξύλινους καναπέδες τριγύρω».
Η κυρίως είσοδος του που δεν επέτρεπε στον οποιοδήποτε να μπει μέσα, ήταν μια μεγάλη ξύλινη διπλή πόρτα με γυφτοκάρφια και σκέπαστρο που βρισκόταν στα δυτικά και είχε και μια δεύτερη μικρότερη είσοδο ανατολικά που χρησίμευε για διαφυγή σε περίπτωση κινδύνου.
Το οίκημα ήταν καλοχτισμένο και πετρόχτιστο από ντόπιους πελεκητές και το ομόρφυνε περισσότερο ο Στεφούλης όταν ήρθε στην κατοχή του.
Ο Στεφούλης περιποιήθηκε το κτήριο και το μεγάλωσε προσθέτοντας μέσα στην αυλή του και άλλα μικρότερα βοηθητικά κτήρια, όπως αποθήκες για την καλλιέργεια του κρόκου, χώρους για τα οικόσιτα ζώα, στάβλους, φούρνους, πηγάδι, ξυλαποθήκες κ.α.
Η μόνιμη του κατοικία βρισκόταν στην Κοζάνη και χρησιμοποιούσε το κονάκι κυρίως για τις δουλειές του, να μαζεύει την σοδειά του και για τα ζώα του. Κάποιο διάστημα, κυρίως το καλοκαίρι ή την εποχή του κρόκου όμως διέμενε και με την οικογένεια του. Στο χωριό είχε καλό όνομα και ήταν αγαπητός στους Γκομπλιτσιώτες, όχι μόνο επειδή έδινε μεροκάματο σε πολλούς από αυτούς αλλά και για τον χαρακτήρα του. Αγαπούσε τα πειράγματα και τα καλαμπούρια, ήταν καλοσυνάτος και κυρίως καλοφαγάς.
Αναφέρει ένα περιστατικό ο Σπυρίδων Καλύβας: «Ο Στεφούλης είχε πολλά χωράφια που τα καταπατούσαν οι δίπλα καλλιεργητές και γι αυτό το λόγο έβαλε μια παρέα κολίγων του να πάνε αξημέρωτα και να οργώσουν τα χωράφια του κανονικά στα δικά του στρέμματα. Αυτοί όμως συναντήθηκαν σαν παρέα το βράδυ, έφαγαν, διασκέδασαν, τραγούδησαν, φυσικά ήπιαν και αντί να σηκωθούν πριν βγει ο ήλιος ξυπνήσαν όταν ο ήλιος ήταν στην μέση του ουρανού. Αυτός βλέποντας τα χάλια τους κατάλαβε τι είχε γίνει και τους είπε: « Α! Γύρσατι κιόλας !Μπράβο σας! Πάτε τώρα να ξεκουραστείτε!»
Με την σύζυγο του δεν είχε παιδιά, γι αυτό υιοθέτησε την κόρη του αδερφού του, την Κατίνα η οποία αργότερα παντρεύτηκε τον γιατρό Διονύση Μανέντη.
Ο Δ. Μανέντης καταγόμενος από τα Επτάνησα, συγκεκριμένα από την Κεφαλονιά, υπηρέτησε την ιατρική στον τόπο μας και υπήρξε βουλευτής της ΕΡΕ και της Νέας Δημοκρατίας. Θεωρούσε την Γκόμπλιτσα χωριό του μιας και είχε βαφτίσει και παντρέψει μαζί με την γυναίκα του τους μισούς κάτοικους της και γι αυτό σχεδόν όλο το χωριό τον υποστήριζε στις εκλογές. Την περίοδο του ελληνοιταλικού πολέμου η οικογένεια Μανέντη ήρθε στον Κρόκο για να φυλαχτεί από τους βομβαρδισμούς, η Κατίνα άλλωστε πάντα έλεγε πως είναι Κροκιώτισσα και συνεχισε να μενει για ένα χρονικό διάστημα. Η κόρη τους που την έλεγαν Μπέμπα πήγε στο δημοτικό σχολείο και είχε για δάσκαλο σύμφωνα με τα λεγόμενα του Γιώργου Μαρκόπουλου, τον Γιάννη Καρανάνο και συμμαθητή τον ίδιο. Η Μπέμπα Μανέντη όταν μεγάλωσε παντρεύτηκε τον μεγαλογιατρό Σπύρο Σκαμνάκη.
Το κονάκι του Γκορτσούλη είχε ζωή μέχρι το 1950,εκείνη την χρονιά ο Δ. Μανέντης άρχισε να πουλά την προίκα της γυναίκας του για την προεκλογική του εκστρατεία. Έτσι πουλήθηκαν χωράφια, νερόμυλοι, ζώα και οικόπεδα. Ο Διονύσης Μανέντης κατάφερε να επανεκλέγει και διετέλεσε υπουργός Βορείου Ελλάδας, το κονάκι όμως που πουλήθηκε τελευταίο, γκρεμίστηκε και το οικόπεδο του έγινε κομμάτια που πουλήθηκαν σε κάτοικους του Κρόκου οι οποίοι έχτισαν τα σπίτια τους.
Ένα τέτοιο οικοδόμημα με χαρακτηριστικά Μακεδονικής αρχιτεκτονικής με την κατάλληλη φροντίδα και αναπαλαίωση στο κέντρο του χωριού θα αποτελούσε ένα κόσμημα για την περιοχή μας. Θα μπορούσε να γίνει μια δωρεά στην κοινότητα από τους απογόνους του μεγαλοτσιφλικά Στεφούλη Γκορτσούλη και το κονάκι να γινόταν ένα δημόσιο κτήριο ή ένα πολιτιστικό κέντρο ή ένα λαογραφικό μουσείο ή και όλα αυτά μαζί, που θα εξυπηρετούσαν τους κάτοικους και θα αποτελούσε ένα στολίδι μακεδονικής αρχιτεκτονικής. Το όνομα του Σ. Γκορτσούλη θα αναφερόταν και θα μνημονευόταν σαν μεγάλου ευεργέτη του χωριού, θα έμενε στην ιστορία ως άνθρωπος που ωφέλησε τον τόπο και θα χαιρόταν και τα βαφτιστήρια του που δεν είναι λίγα.
(Δυστυχώς όσο και αν έψαξα δεν βρήκα φωτογραφίες από το κονάκι. Η μόνη φωτογραφία που απεικονίζει τον αυλόγυρο του είναι μια με γενική άποψη και οι υπόλοιπες με εικόνες απο τα αρχοντικά είναι από το διαδίκτυο)
Βιβλιογραφία- Πηγές.
1.Χειρόγραφο βιβλίο του Γεωργίου Αθ. Μαρκόπουλου
2.Ιστορική μελέτη του Κρόκου Κοζάνης του Γεωργίου Αθ. Σιώζου
3.Σημειώσεις του Σπυρίδωνα Μ. Καλύβα
4. Ιστορικά σημειώματα περί Σιατίστης και λαογραφικά αυτής, υπό Φιλίππου Αν. Ζυγούρα.
5. Οδοιπορικόν Δυτ. Μακεδονίας του Νικολάου Σχινά
6.Wikipedia
7.Πληροφορίες από το διαδίκτυο και ΑΙ
8.Πληροφορίες από κατοίκους.
Ιωάννα Κύρου
