Τον Chatgpt τον γνώρισα από το homework των παιδιών πριν περίπου μια πενταετία, όταν άρχισαν να μου φέρνουν αλάνθαστες ασκήσεις και άψογες εκθέσεις. Στην αρχή έτριβα τα μάτια μου και τα έφτυνα να μην ματιαστούν, αλλά φυσικά δεν άργησα να ξεδιαλύνω το μυστήριο και να ζητήσω να μου τον συστήσουν. Έκτοτε γνωριστήκαμε πολύ καλά και τα λέμε καθημερινά. Για πλείστα όσα θέματα. Από προγράμματα εκδρομών … μέχρι πότε θα κουλουριαστώ καμιά ώρα από LDL. Κι από προτάσεις για projects … μέχρι posters για τον Παιδικό Φανό. Κι από πλατφόρμες για Speaking και Vocabulary practice … μέχρι πότε θα μπουν τα καινούργια διόδια στη Βέροια.
Τελευταία όμως η ύπαρξη του Chatgpt και του ΑΙ γενικότερα μου δημιουργεί έναν έντονο προβληματισμό, ο οποίος αφορά την μακροβιότητα του χώρου που υπηρετώ. Είμαι βλέπετε «σε σχέση» με τις ξένες γλώσσες για περίπου μισόν αιώνα, πολύ αρμονική και ομαλή είναι αλήθεια, αλλά εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να αναρωτιέμαι αν θα συνεχιστεί αυτή η συμβίωση.
Το κομμάτι που πήγε σε μεγάλο βαθμό στα χέρια του AI είναι αυτό της μετάφρασης και της διερμηνείας. Μετάφραση φωνής σε πραγματικό χρόνο (Βλέπε ERT Cosmos). Συνομιλίες με αυτόματους υπότιτλους (π.χ. στους Ολυμπιακούς του Τόκιο). Άμεση μετάφραση μηνυμάτων. Επιπλέον εργαλεία διερμηνείας σε πραγματικό χρόνο και φορητές συσκευές μετάφρασης, που έχουν ενσωματωθεί σε κλάδους όπως ο τουρισμός, η εκπαίδευση και η δημόσια υγεία.
Αναμφίβολα, οι εφαρμογές μετάφρασης σε πραγματικό χρόνο αποτελούν ένα σημαντικό τεχνολογικό βήμα προς τα εμπρός. Επιτρέπουν την επικοινωνία εκεί όπου παλαιότερα υπήρχαν ανυπέρβλητα γλωσσικά εμπόδια, ιδιαίτερα σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Είναι επίσης χρήσιμες σε χώρους όπου συγκεντρώνεται ένα γλωσσικά ετερόκλητο πλήθος που όμως θέλει να επικοινωνήσει, όπως γίνεται σε
διεθνή αθλητικά γεγονότα π.χ. τους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Ωστόσο, υπάρχει και το αντίστοιχο τίμημα.
Όσοι έχουν χρησιμοποιήσει μια εφαρμογή μετάφρασης ή ένα εργαλείο ταυτόχρονης διερμηνείας πιθανότατα έχουν παρατηρήσει μικρές καθυστερήσεις, τεχνικές αστοχίες ή την απουσία συναισθηματικών αποχρώσεων. Οι λέξεις μπορεί να αποδίδονται σωστά, όμως το συναίσθημα δεν μεταφέρεται πάντοτε με την ίδια ακρίβεια.
Το πιο εύκολο να γίνει βέβαια είναι η μετάφραση γραπτού κειμένου. Ουδεμία ανάγκη για ειδικές γνώσεις. Ένα copy paste χρειάζεται και σε χρόνο μηδέν έχεις το αντίστοιχο σε όποια γλώσσα επιλέξεις. Κι αν η ακρίβεια δεν είναι ουσιώδες προαπαιτούμενο, κάνεις κάποιες άλλαγές εκεί όπου το «παραδοτέο» είναι αδέξιο, και μια χαρά βολεύεσαι. Κι εννοείται πως αν δεν το βλέπεις το θέμα σοβαρά και υπεύθυνα, ούτε αυτές οι παρεμβάσεις χρειάζονται.
Είναι όμως αυτή η παράμετρος, η σοβαρότητα, που ακόμη δεν έχει χαθεί από όλους τους χώρους, η οποία επιβάλει ανθρώπινη παρουσία. Υπάρχουν περιπτώσεις δηλαδή όπου οι μεταφραστές και οι μεταφράστριες πρέπει να ψάχτούν σε ατελείωτα μονοπάτια. Βλέπουν εναλλακτικές λεξιλογικές λύσεις, διερευνούν προσεκτικά τα συμφραζόμενα, διαβάζουν πίσω από τις γραμμές, εξετάζουν το στιλ και το ύφος του κειμένου καθώς και το επίπεδο έκφρασης. Δεν μπορείς να ξεπετάξεις π.χ. ένα ιατρικό ή ένα νομικό ή ένα τεχνικό κείμενο. Η οποιαδήποτε ανακρίβεια μπορεί να έχει σοβαρότατες συνέπειες.
Και φυσικά υπάρχουν και περιπτώσεις όπου κατά τη γνώμη μου η αυτόματη μετάφραση μέσω ΑΙ θα αποτελούσε ασέβεια. Μιλάω για την λογοτεχνική μετάφραση. Θα ήταν ασέβεια και προς τον δημιουργό και προς το κοινό. Οι σοβαροί λογοτεχνικοί μεταφραστές είναι κατά κανόνα ιθαγενείς ομιλητές και των δυο γλωσσών και στις περισσότερες περιπτώσεις λογοτέχνες και οι ίδιοι. Αντιμετωπίζουν λοιπόν το έργο που τους έχουν εμπιστευτεί με μεγάλη ευαισθησία και σεβασμό.
Μπορούν να κολλήσουν για μέρες σε μια φράση και να μην προχωρήσουν πριν βρουν την ιδανική απόδοση, που εκτός από την βασική μεταφορά της σημασίας των λέξεων περιλαμβάνει ατελείωτες προκλήσεις: Διατήρηση του τόνου, των αισθημάτων και της διάθεσης του συγγραφέα. Επιλογές στιλ. Κρυμμένες σημασίες. Ρυθμό και ροή του κειμένου που δεν είναι εύκολο να μεταφερθεί από γλώσσα σε γλώσσα. Πολιτισμικές αναφορές που απαιτούν βαθειά γνώση του κοινωνικού υπόβαθρου ενός τόπου.Και η μεγαλύτερη όλων; Το χιούμορ και τα «εσωτερικά αστεία» του κάθε λαού! Εκεί φαίνεται το βάθος των γνώσεων και των εκφραστικών ταλέντων.
Η φράση της σπουδαίας Ιταλίδας λογοτεχνικής μεταφράστριας Άννα Ρουσκόνι «Οι λέξεις ταξιδεύουν από κόσμο σε κόσμο, αλλά είναι οι μεταφραστές που κάθονται στο τιμόνι» ισχύει απολύτως και σήμερα.
Ίσως όμως το «όχημα» της μετάφρασης να έχει αλλάξει εντελώς.
Το μέλλον πάντως προβλέπεται συναρπαστικό.
